Evden çıkarken kapıyı kilitlediniz. Birkaç adım sonra aklınıza bir soru geldi: “Ya kilitlemediysem?” Geri döndünüz, kontrol ettiniz. Fakat bu kez de “Acaba tam çevirdim mi?” diye düşündünüz.
Bazen insanı yoran, yaptığı şeyi hatırlamamak kadar, hatırladığına bir türlü güvenememektir. Obsesif kompulsif bozuklukta, kısaca OKB’de, tekrarlayan şüpheler ve bunları gidermek için yapılan davranışlar günlük yaşamda giderek daha fazla yer kaplayabilir.
OKB nedir?
OKB, kişinin istemediği hâlde zihnine tekrar tekrar gelen düşünceler, görüntüler veya dürtülerle ve bunların yarattığı sıkıntıyı azaltmak için yaptığı tekrarlayıcı davranışlarla kendini gösterebilen bir ruhsal bozukluktur.
İstenmeden gelen bu zihinsel yaşantılara obsesyon, rahatlamak veya korkulan bir durumu önlemek amacıyla yapılan tekrarlara ise kompulsiyon denir. Kirlenmekten yoğun biçimde korkmak bir obsesyon; bu korkuyla elleri tekrar tekrar yıkamak bir kompulsiyon örneği olabilir. Ancak OKB yalnızca temizlikle ilgili değildir. Zarar verme korkusu, dinî veya cinsel içerikli istenmeyen düşünceler, simetri ihtiyacı ve sürekli şüphe duyma da görülebilir.
Her titiz insanın OKB’si mi vardır?
Düzeni sevmek, temizliğe önem vermek veya ara sıra kapıyı kontrol etmek tek başına OKB anlamına gelmez. Değerlendirmede, bu düşünce ve davranışların ne kadar zaman aldığına, ne ölçüde sıkıntı yarattığına ve hayatı nasıl etkilediğine bakılır.
Kontroller yüzünden işe geç kalmak, günlük işleri tamamlayamamak veya bazı ortamlardan uzak durmak, konunun bir tercih olmaktan çıkıp yaşamı zorlaştırmaya başladığını gösterebilir. Tanı, tek bir alışkanlığa bakılarak değil, kapsamlı bir klinik değerlendirmeyle konur.
Dışarıdan görünmeyen tekrarlar
OKB’de kompulsiyonlar her zaman el yıkamak veya bir şeyi kontrol etmek gibi görünür davranışlar değildir. Kişi zihninden belirli kelimeleri tekrar edebilir, içinden sayabilir veya rahatsız edici bir düşünceyi başka bir düşünceyle “etkisizleştirmeye” çalışabilir.
Yakınlarına aynı soruyu tekrar tekrar sormak da bu döngünün parçası olabilir: “Yanlış bir şey söylemedim, değil mi?” Yanıt kısa süreliğine rahatlatır; ardından yeniden emin olma ihtiyacı doğabilir. Bu nedenle kişinin dışarıdan sakin görünmesi, zihninde yorucu bir süreç yaşamadığı anlamına gelmez.
Rahatlamak neden bazen döngüyü sürdürür?
OKB’nin zorlayıcı taraflarından biri, rahatlamak için yapılan tekrarların etkisinin çoğu zaman kısa sürmesidir. Şüphe gelir, sıkıntı yükselir, kişi kontrol eder veya bir ritüel uygular. Geçici rahatlamanın ardından şüphe yeniden ortaya çıkabilir.
Kapıyı tekrar kontrol etme örneğinde, her kontrolün ardından yeni bir “ya…” sorusu gelebilir. Terapi bu noktada yalnızca düşüncenin içeriğine değil, kişinin düşünce karşısında ne yaptığına da odaklanır.
OKB tedavisinde nasıl çalışılır?
OKB için etkili tedaviler vardır. Psikoterapide öne çıkan yaklaşımlardan biri, maruz bırakma ve tepki önlemeyi içeren Bilişsel Davranışçı Terapidir.
Bu süreçte kişi, kendisini zorlayan durumlarla terapistiyle birlikte hazırlanan bir plan doğrultusunda, aşamalı olarak karşılaşır. Aynı zamanda sıkıntıyı azaltmak için başvurduğu ritüelleri yapmadan kalabilmeyi öğrenir. Çalışmalar kişinin belirtilerine, ihtiyaçlarına ve yaşam koşullarına göre düzenlenir.
Bazı durumlarda psikiyatri değerlendirmesi ve ilaç tedavisi de sürece eklenebilir. Tedavinin biçimi ve süresi, belirtilerin şiddetine ve günlük yaşam üzerindeki etkisine göre değişir.
Ne zaman destek alınmalı?
Düşünceler, kontroller veya zihinsel tekrarlar gününüzün önemli bir bölümünü kaplıyorsa; işinizi, ilişkilerinizi ya da evden çıkmak gibi günlük işlerinizi zorlaştırıyorsa profesyonel destek almak için başvurabilirsiniz. Yardım istemek için belirtilerin daha da ağırlaşmasını beklemek gerekmez.
Ankara Kızılay’daki çalışmalarımda, tekrarlayan düşünce ve davranışlar nedeniyle başvuran danışanlarımla önce yaşadıkları güçlüğü ve bunun hayatlarındaki yerini anlamaya odaklanıyorum. Terapi planını, klinik değerlendirme ve kişinin ihtiyaçları doğrultusunda birlikte oluşturuyoruz.
Uzman Klinik Psikolog Naz Öktem Tombak
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; kişisel değerlendirme ve tanı yerine geçmez!!!!